حقوق ورزش در بحران / بررسی خسارت وارده بر مراکز ورزشی در جنگ ۴۰ روزه

خبرآنلاین – وحیده برزگر: نور از شکاف سقف روی صندلی‌های خالی سالن ۱۲ هزار نفری آزادی می‌تابد؛ سالنی که تا پیش از حملات اسفند ۱۴۰۴ یکی از مهم‌ترین فضاهای سرپوشیده کشور بود. این تصویر تنها روایت یک تخریب فیزیکی نیست، بلکه نشانه‌ای از اختلال در حق دسترسی عمومی به ورزش و توقف بخشی از فعالیت‌های تمرینی است. پرسش اصلی اکنون این است: زیرساخت‌های ورزشی در شرایط جنگ تا چه اندازه از حمایت حقوقی و برنامه بازسازی مؤثر برخوردارند؟

وقتی خسارت فقط یک عدد نیست

بر اساس برآوردهای اولیه منتشرشده تا فروردین ۱۴۰۵، دست‌کم ۲۰۳ مرکز ورزشی در ۱۷ استان آسیب دیده بودند؛ از سالن‌های چندمنظوره و استخرها تا زمین‌های چمن مصنوعی و ساختمان‌های اداری. هزینه اولیه بازسازی حدود ۸۳۰۰ میلیارد تومان اعلام شد.

اما جمع‌بندی تکمیلی وزارت ورزش و جوانان نشان داد دامنه خسارت گسترده‌تر است. به گفته مناف هاشمی، معاون توسعه مدیریت و منابع وزارت ورزش، ۲۷۷ مکان ورزشی در جریان جنگ دچار آسیب شده‌اند و برآورد جدید خسارت‌ها به بیش از ۱۰.۵ هزار میلیارد تومان رسیده است. این گزارش برای تأمین منابع بازسازی به ستاد پدافند غیرعامل و سازمان برنامه و بودجه ارائه شده است.

این آسیب‌ها به سرانه ورزشی کشور نیز لطمه زده‌اند؛ شاخصی که یکی از معیارهای توسعه ورزش محسوب می‌شود. برای خانواده‌ها اما این کاهش صرفاً یک عدد در گزارش رسمی نیست؛ بلکه به معنای تعطیلی سالن‌های محلی، محدود شدن تمرین نوجوانان و گسست در چرخه ورزش روزمره است.

آزادی؛ نماد خسارت

در میان مجموعه‌های آسیب‌دیده، نام آزادی بیش از دیگر اماکن مطرح شده است. تخریب سالن ۱۲ هزار نفری آزادی به نماد خسارت‌های واردشده به زیرساخت‌های ورزش کشور تبدیل شده است.

محمدعلی ثابت‌قدم، مدیرعامل شرکت توسعه و نگهداری اماکن ورزشی، اعلام کرده مجموع خسارت واردشده به مجموعه‌های ورزشی کشور حدود ۱۰ تا ۱۱ هزار میلیارد تومان است که بخش قابل توجهی از آن به ورزشگاه آزادی، سالن ۱۲ هزار نفری و ورزشگاه بعثت تهران مربوط می‌شود.

به گفته او، سازه اصلی ورزشگاه ۱۰۰ هزار نفری آزادی آسیب جدی ندیده، اما شیشه‌ها، تأسیسات و سازه‌های جانبی خسارت دیده‌اند. روند طراحی و بازسازی سالن ۱۲ هزار نفری آغاز شده و برآورد اولیه برای بازسازی آن حدود ۷۷۷ میلیارد تومان است.

آزادی برای جامعه ورزش تنها یک محل مسابقه نیست؛ بخشی از حافظه جمعی و تاریخ معاصر ورزش ایران در همین مجموعه شکل گرفته است.

خسارت فراتر از پایتخت

آسیب‌ها به پایتخت محدود نمانده است. ورزشگاه بعثت، بخش‌هایی از مجموعه انقلاب، مرکز ملی فوتبال، کمپ تیم‌های ملی کشتی و فدراسیون‌های تیراندازی، تنیس، هاکی، دوچرخه‌سواری و هندبال در فهرست مراکز آسیب‌دیده قرار دارند.

در ورزشگاه آفتاب انقلاب، محل تمرین تیم‌های ملی دوومیدانی، موج انفجار به سالن سرپوشیده، سقف‌های کاذب و جایگاه تماشاگران آسیب رسانده است.

اما اثر اصلی این خسارت‌ها در شهرها و مناطق کمتر دیده می‌شود؛ جایی که سالن‌های کوچک محلی تنها بستر تمرین ورزشکاران پایه و باشگاه‌های مردمی هستند. تعطیلی این فضاها، مستقیماً تداوم ورزش عمومی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

ضربه پنهان به ورزش بانوان و نوجوانان

بسیاری از سالن‌های چندمنظوره شهری، محل تمرین ورزش بانوان، برنامه‌های مدارس و کلاس‌های استعدادیابی هستند. تعطیلی این فضاها صرفاً توقف تمرین نیست؛ بلکه وقفه در یک چرخه اجتماعی و تربیتی است.

حاتم بیات، رئیس کمیسیون کارشناسان رسمی انجمن حقوق ورزشی جمهوری اسلامی ایران، می‌گوید: بیشترین آسیب تخریب زیرساخت‌ها متوجه ورزش پایه است. استعدادها از زمین‌های محلی و سالن‌های مدارس شکل می‌گیرند. اگر این حلقه قطع شود، آثار آن در سال‌های آینده در ورزش قهرمانی نیز دیده خواهد شد.

او تأکید می‌کند: بازسازی باید فراتر از بازگرداندن سازه‌ها باشد و شاخص‌هایی مانند تعداد ورزشکاران متاثر، ظرفیت از دست‌رفته و کارکرد اجتماعی مجموعه‌ها نیز در ارزیابی لحاظ شود.

بازسازی؛ فراتر از ساخت‌وساز

بیات معتقد است مستندسازی دقیق خسارت‌ها اهمیت راهبردی دارد. تجربه برخی کشورها نشان داده ضعف در ثبت فنی خسارت می‌تواند امکان پیگیری حقوقی یا جذب منابع بین‌المللی را کاهش دهد. استفاده از تصاویر ماهواره‌ای، نقشه‌برداری دیجیتال و برآورد تخصصی تجهیزات، بخشی از این فرآیند است.

در عین حال، مسئله فرسودگی زیرساخت‌های قدیمی نیز روند بازسازی را پیچیده‌تر کرده است. برخی مجموعه‌ها پیش از جنگ نیز نیازمند مقاوم‌سازی بودند؛ موضوعی که اکنون هزینه‌ها را افزایش داده است.

اماکن ورزشی در حقوق بین‌الملل و کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه

در چارچوب حقوق بین‌الملل بشردوستانه، اماکن ورزشی تا زمانی که کاربری نظامی پیدا نکنند، در زمره اموال و زیرساخت‌های غیرنظامی قرار می‌گیرند و از حمایت برخوردارند.

عارف عارف‌نیا، رئیس کمیسیون روابط بین‌الملل انجمن حقوق ورزشی جمهوری اسلامی ایران، می‌گوید: اماکن ورزشی، مادامی که نقش مؤثر در عملیات نظامی نداشته باشند، جزء اموال غیرنظامی محسوب می‌شوند و هدف قرار دادن آن‌ها با اصول بنیادین حقوق مخاصمات مسلحانه در تعارض است.

دکتر الهام رجبی، رئیس کارگروه قراردادهای ورزشی انجمن حقوق ورزشی جمهوری اسلامی ایران، با اشاره به اصول تناسب و احتیاط تأکید می‌کند:   حتی در شرایطی که ادعای کاربری دوگانه مطرح شود، اصل تناسب و الزام به اتخاذ تدابیر احتیاطی همچنان برقرار است و باید از وارد آمدن خسارت غیرضروری به زیرساخت‌های عمومی جلوگیری شود.

او همچنین به کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه درباره حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمه مسلحانه اشاره می‌کند. این کنوانسیون، که یکی از اسناد بنیادین حقوق بشردوستانه است، دولت‌ها را ملزم می‌کند از اموال دارای ارزش فرهنگی، تاریخی و اجتماعی در برابر تخریب و آسیب محافظت کنند. برخی مجموعه‌های ورزشی که واجد قدمت تاریخی یا جایگاه هویتی برای جامعه هستند، می‌توانند در تفسیر موسع از «میراث فرهنگی» مورد توجه قرار گیرند؛ به‌ویژه زمانی که کارکرد آن‌ها فراتر از یک سازه صرف و در حوزه حافظه جمعی تعریف می‌شود.

بازسازی حق عمومی

خسارت جنگ به ورزش ایران تنها در ستون اعداد خلاصه نمی‌شود؛ هرچند رقم بیش از ۱۰.۵ هزار میلیارد تومان عدد کوچکی نیست. آنچه آسیب دیده، بخشی از زیرساخت حق عمومی ورزش است؛ حقی که در اسناد بالادستی کشور و اصول سیاست‌گذاری اجتماعی بر آن تأکید شده است.

بازسازی سالن‌ها و زمین‌های ورزشی، بازسازی یک دیوار یا سقف نیست؛ بازگرداندن امکان تمرین نوجوانی است که رؤیای قهرمانی دارد، احیای فضایی است که بانوان یک محله در آن امنیت و نشاط اجتماعی را تجربه می‌کنند، و ترمیم بخشی از سرمایه اجتماعی یک جامعه است.

در نهایت، آزمون اصلی نه در برآورد خسارت، بلکه در کیفیت و سرعت بازسازی، شفافیت تخصیص منابع و حفظ تداوم ورزش عمومی رقم خواهد خورد. 

ورزش، حتی در دل بحران، باید بماند؛ زیرا بقا و بازسازی آن، بخشی از بازسازی زندگی عادی جامعه است.